Kedilerde gözlemlediğimiz her sıra dışı davranış, mutlaka bir davranış bozukluğu anlamına gelmez. Öncelikle sergilenen davranışın kedinin doğal repertuarının bir parçası mı yoksa sağlığına ve yaşam kalitesine zarar veren bir sapma mı olduğunu ayırt etmemiz gerekir. Bu ayrım, uygulanacak çözüm yöntemini belirlemede kritik öneme sahiptir.
Bir davranış, kedinin doğasında var olan ve türün gereksinimlerine uygun bir eylem olabilir, ancak çevresine veya sahibine rahatsızlık verebilir. Bu durumda “istenmeyen davranış” olarak tanımlanır. Öte yandan, kedinin refahını, fiziksel sağlığını veya sosyal uyumunu olumsuz etkileyen davranışlar, genellikle “davranış bozukluğu” olarak değerlendirilir.
İstenmeyen davranış ise her zaman klinik anlamda bir bozukluk olmayabilir; daha çok kedi sahibin beklentileri, yaşam tarzı veya ortam koşullarıyla uyumsuz olan davranışlardır. Bu davranış, kedinin doğal repertuarında yer alsa bile insan açısından problem teşkil edebilir. Örneğin; mobilyaları tırmalamak, mutfak tezgâhına çıkmak, gece miyavlayarak uyandırmak veya kapalı alanda yüksekten atlamak gibi eylemler kedinin doğasında vardır ancak sahip için “istenmeyen” olarak tanımlanabilir.
Davranış bozukluğu, kedinin normal tür davranışlarından sapması ve bu sapmanın kedinin kendi refahını, çevresini veya insanlarla olan ilişkisini olumsuz etkilemesidir. Bu durum genellikle stres, korku, anksiyete, sağlık sorunları, çevresel yetersizlikler veya yanlış öğrenme süreçleri sonucunda ortaya çıkar. Davranış bozuklukları, kedinin günlük işlevselliğini ve yaşam kalitesini düşürebilir. Örneğin; tekrarlayan stereotipik hareketler, aşırı tımar (self-barbering), saldırganlık veya sürekli idrar püskürtme davranışı, davranış bozukluğu kapsamında değerlendirilebilir.
Davranış Bozukluğunun Temel Nedenleri
Tıbbi Problemler
Ağrı, kronik hastalıklar, hormonal dengesizlikler, nörolojik bozukluklar veya duyusal kayıplar (ör. görme, işitme) kedinin davranışını değiştirebilir. Örneğin; idrar yolu enfeksiyonu kum kabından kaçınmaya, eklem ağrısı saldırganlığa ve hareketsizliğe yol açabilir.
Stres ve Anksiyete
Ortam değişiklikleri (taşınma, yeni evcil hayvan veya bebek), yüksek gürültü, yabancı insanların varlığı kedide stres tepkisini tetikleyebilir.
Uzun süreli stres, saldırganlık, aşırı tımar, idrar püskürtme gibi davranışlara neden olabilir.
Yetersiz Çevresel Zenginleştirme
Oyun, tırmalama alanı, saklanma yeri ve keşif fırsatlarının az olması kedinin enerjisini yanlış yönlendirmesine yol açar.
Bu durum, mobilya tırmalama veya aşırı miyavlama gibi istenmeyen davranışları tetikleyebilir.
Yanlış Sosyalleşme veya Travma
Yavruyken yeterli sosyalleşme yaşamamış ya da kötü deneyimler (istismar, şiddet) geçirmiş kediler, insanlara veya diğer hayvanlara karşı tedirgin veya saldırgan olabilir.
Öğrenilmiş Yanlış Davranışlar
İstemeden ödüllendirilen olumsuz davranışlar (ör. yemek istemek için miyavlayan kediye her defasında mama verilmesi) bu davranışların kalıcı hale gelmesine yol açar.
Genetik Eğilimler
Bazı ırklar, yüksek enerji düzeyi veya belirgin avcılık içgüdüsü gibi özellikler nedeniyle belirli davranış problemlerine daha yatkın olabilir.
Stres
Stres, kedinin çevresinden gelen fiziksel, sosyal veya duygusal bir uyarana karşı geliştirdiği fizyolojik ve davranışsal tepkilerin bütünüdür. Kediler doğaları gereği çevresel değişimlere karşı hassastır ve çoğu zaman rutinlerinin bozulması stres tepkisini tetikler.
Stresin Ortaya Çıkma Şekli
Kedilerde stres, çoğunlukla ani veya uzun süreli çevresel değişimlerle ortaya çıkar. Kısa süreli stres, kediyi uyaranlara karşı daha dikkatli ve tetikte yapabilirken, uzun süreli stres sağlık sorunlarına ve davranış bozukluklarına yol açabilir.
Evdeki Kedinin Stresini Tetikleyebilecek Durumlar
- Yeni bir eve taşınma
- Ev ortamında mobilya veya düzen değişikliği
- Yeni bir kedi, köpek veya bebek gelişi
- Sahibin uzun süreli yokluğu
- Yüksek sesler (inşaat, fırtına, patlama sesleri)
- Veteriner kliniği ziyaretleri
- Kum kabının yerinin veya tipinin değiştirilmesi
- Mama veya su kabının yerinin değiştirilmesi
- Fazla kalabalık ortam veya yabancı misafirlerin sık gelmesi
- Rutin bakım işlemlerinin (tımar, banyo) stresli şekilde yapılması
Stresin Davranışsal Belirtileri
- Gizlenme: Normalde sosyal olan kedi sürekli saklanmaya başlar.
- Aşırı temizlik (grooming): Kedinin sürekli olarak tüylerini yalaması ve hatta tüylerini koparmasına kadar ilerleyebilir (psikojenik alopesi).
- Agresyon: İnsanlara veya diğer hayvanlara karşı aniden tırmalama, ısırma.
- İştah değişikliği: Az yemek, hiç yememek veya aşırı yemeye başlama.
- Tuvalet alışkanlıklarında değişim: İdrar veya dışkıyı kum kabı yerine başka yerlere yapma.
- Uyku düzeninde değişiklik: Aşırı uyuma ya da uykusuzluk.
- Ses çıkarma: Normalden fazla miyavlama veya inleme.
- Tırmalama davranışı artışı: Mobilyalara veya yerlere daha fazla tırmalama.
- Takıntılı davranışlar: Aynı hareketi tekrarlama, sürekli yürüyüp dolaşma, olta atma veya tek bir noktaya uzun süre odaklanma.
Fizyolojik Belirtiler
- İshal ya da kabızlık
- Kusma (sebebi belirlenemeyen)
- Göz bebeklerinde büyüme
- Kalp atışı ve solunum hızında artış
Bu belirtiler birkaç gün devam ederse veya yoğun şekilde görülürse, stresin nedeni belirlenmeli ve bir veteriner hekimle görüşülmelidir. Çünkü bazı stres belirtileri, idrar yolu hastalıkları, tiroid bozuklukları veya ağrı kaynaklı da olabilir.